Cao Cự Giác – Trường Đại học Vinh

 

UNESCO đã đề xướng mục đích học tập: “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình”. Trường học chúng ta hiện đang nặng về học để biết, nghĩa là chỉ đạt được một trong bốn mục tiêu của UNESCO.

Ngân hàng thế giới gọi thế kỉ XXI là kỉ nguyên của kinh tế dựa vào kĩ năng (Skills Based Economy). Năng lực của con người được đánh giá trên 3 góc độ: kiến thức, kĩ năng và thái độ trong bối cảnh có ý nghĩa. Giáo dục nước ta hiện nay, đang cố gắng chuyển dần từ đánh giá kiến thức của học sinh sang đánh giá phẩm chất và năng lực làm việc của học sinh. Một trong những giải pháp đó là đổi mới chương trình giáo dục phổ thông, trong đó có việc xây dựng mới chương trình môn Khoa học tự nhiên trên cơ sở nền tảng của các môn Vật lí, Hóa học và Sinh học của chương trình THCS hiện hành.

1. Đáp ứng mục tiêu của giáo dục phổ thông trong thời đại mới

Cùng với các môn học khác trong chương trình giáo dục phổ thông, môn Khoa học tự nhiên góp phần thực hiện mục tiêu của giáo dục phổ thông, giúp học sinh phát triển hài hoà về thể chất và tinh thần; trở thành người học tích cực, tự tin, có ý thức lựa chọn nghề nghiệp và có khả năng học tập suốt đời; có những phẩm chất tốt đẹp và năng lực cần thiết để trở thành người công dân có trách nhiệm, người lao động có văn hóa, cần cù, sáng tạo, đáp ứng nhu cầu phát triển của cá nhân và yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ đất nước trong thời đại phát triển khoa học kĩ thuật và hội nhập quốc tế sâu rộng.

2. Hình thành và phát triển những phẩm chất cốt lõi ở học sinh

Môn Khoa học tự nhiên góp phần chủ yếu trong việc hình thành và phát triển thế giới quan khoa học của học sinh; đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục học sinh phẩm chất tự tin, trung thực, khách quan, tình yêu thiên nhiên, tôn trọng và biết vận dụng các quy luật của tự nhiên, để từ đó có những ứng xử với tự nhiên phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững. Qua đó, môn Khoa học tự nhiên hình thành và phát triển các phẩm chất cốt lõi đã được nêu trong Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể, bao gồm những phẩm chất: yêu đất nước, yêu con người, chăm học, chăm làm, trung thực, trách nhiệm. Thật vui mừng khi trong cuộc sống, không hiếm gặp những hành động cao đẹp của các em học sinh như can đảm cứu sống bạn khi bị đuối nước bất chấp tính mạng nguy hiểm; nhặt được của rơi bằng mọi cách tìm trả lại cho người mất; tham gia hiến máu nhân đạo; hay gần đây nhất là nghĩa cử cao đẹp của bé Hải An và gia đình (Hà Nội) đã tình nguyên hiến tặng giác mạc để đem lại ánh ánh sáng cho những người thiếu may mắn. Đó là những phẩm chất cao đẹp, dũng cảm, nhân văn mà qua giáo dục các môn học, trường học và gia đình cần nhân rộng.

 

3. Hình thành và phát triển năng lực ở học sinh

Khoa học tự nhiên với nhiệm vụ nghiên cứu quy luật và lí giải các sự vật hiện tượng xảy ra trong tự nhiên, từ đó xây dựng các luận cứ, giải pháp làm cơ sở để bảo tồn thế giới tự nhiên và phát triển bền vững, thiết kế những công trình ứng dụng cũng như sử dụng những lợi thế tự nhiên đem lại, góp phần cải tạo và nâng cao chất lượng cuộc sống cũng như bảo vệ con người trước những tác động tiêu cực của tự nhiên gây ra cho con người và môi trường sống.

Môn Khoa học tự nhiên hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực chung: năng lực tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo; góp phần hình thành và phát triển một số năng lực khác như: năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực công nghệ, năng lực tin học; góp phần phát triển năng lực học tập suốt đời. Bên cạnh đó, học sinh sẽ được hình thành năng lực khoa học tự nhiên khi học tập môn Khoa học tự nhiên. Năng lực khoa học tự nhiên là năng lực đặc thù được hình thành và phát triển cho học sinh trong quá trình dạy học môn Khoa học tự nhiên. Năng lực khoa học đối với học sinh THCS có thể gồm ba hợp phần như sau: Nhận thức kiến thức khoa học; tìm tòi và khám phá thế giới tự nhiên; vận dụng kiến thức vào thực tiễn, ứng xử với tự nhiên phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững xã hội và bảo vệ môi trường. Khi thực hiện chương trình, một số năng lực khoa học tự nhiên sẽ được hình thành và phát triển cho học sinh:

- Năng lực nhận thức (phân tích và dự báo) kiến thức khoa học tự nhiên;

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ khoa học tự nhiên;

- Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề liên quan đến khoa học tự nhiên;

- Năng lực quan sát, thu thập, xử lí và sử dụng số liệu thực nghiệm;

- Năng lực đánh giá định tính và định lượng các kết quả thực nghiệm;

- Năng lực sử dụng  kiến thức khoa học tự nhiên vào giải quyết các vấn đề thực tiễn;

- Năng lực thực hành thí nghiệm và vận dụng kiến thức trong cuộc sống;

- Năng lực báo cáo, trình bày và công bố kết quả thực hiện các nhiệm vụ được giao.

Chắc chắn những năng lực này của môn Khoa học tự nhiên cùng với các môn học khác sẽ giúp các em có những kiến thức và kĩ năng để tiếp tục bước sang giai đoạn định hướng nghề nghiệp ở trường THPT để sau đó trở thành những công dân toàn cầu có khả năng lập thân, lập nghiệp, cũng như tiếp tục học tập và nghiên cứu ở các bậc cao hơn (cao đẳng, đại học, …) trong thời đại toàn cầu hóa và thách thức từ những cuộc cách mạng công nghiệp mới.